1. Bu bozukluğun belirtileri nelerdir? 2. Doğru teşhis nasıl konulur? 3. Bu bozukluğa sahip çocukların gerekli tedaviden mahrum bırakılıp şiddet ve cezaya maruz kalmasının tehlikesi. 4. Çocuklara bu bozukluğun teşhisini koymada aşırıya kaçmanın tehlikesi. 5. Takipçilerin sorularına cevaplar.
Değerli dostlar, daha önce duyurusunu yaptığımız "Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB).. Teşhis ve Teşhis Hataları" veya (Yanlış Teşhis) başlıklı bu toplantımıza hoş geldiniz. Bu buluşmada, bu bozukluğun belirtilerini, teşhisinde yapılan yaygın hataları, bazı vakaların gözden kaçırılmasını veya tam tersine aşırı teşhis konulmasını ele alacağız. Çocuğun her hareketliliği bir bozukluk sayılır mı? "Ayırıcı Tanı" (Differential Diagnosis) olarak bilinen süreçte, belirtileri bu bozuklukla benzerlik gösteren diğer durumlar nelerdir? Uygun tedavi yöntemleri nelerdir?
Bu toplantıda, Bilişsel Davranışçı Terapi alanında doktora derecesine sahip ve "Kelime" Bilişsel Davranış Bilimleri Merkezi Genel Müdürü olan Doktor Yusuf Müslim'i ağırlıyoruz. Kendisi, psikolojik değerlendirme ve tedavi alanındaki 22 yılı aşkın pratik deneyimiyle bizleri aydınlatacak.
Bu seminer, insanların gerçek ihtiyacı ve DEHB konusuyla ilgili gelen yoğun sorular neticesinde düzenlenmiştir. Doğru psikolojik teşhiste uzmanlaşmak, daha sonraki tedavi sürecinde uzmanlaşmanın temel anahtarıdır. Karşımızda gördüğümüz davranışlar, aslında sadece iradi bir davranış değil, içsel bir sorunun "belirtileri" olabilir.
İçinde sanki sürekli çalışan bir "motor" varmış gibi hisseden ve buna rağmen sakin kalması beklenen bir çocuğu hayal edin; bu çocuk sessizce acı çekmektedir. Çünkü insanlar onun yaptıklarını terbiyesizlik sanırken, gerçekte onu harekete geçiren şey kendi isteği veya iradesi değil, içsel dengesizliklerdir.
Hasan 9 yaşında, üçüncü sınıf öğrencisi bir çocuktur. Okulda sürekli uyarı ve azar işitmektedir. Ona hep şöyle denir: "Hasan, neden sakin durmuyorsun? Neden dikkat etmiyorsun? Neden arkadaşlarının dikkatini dağıtıyorsun?". Evde ise kendisinden bir şey istendiğinde, giderken başka şeylerle oyalanır ve unutur; bu unutkanlığı yüzünden de cezalandırılır.
Televizyon izlerken bile sakin oturamaz; kıpırdanır, ayaklarıyla oynar veya tırnaklarını yer. Sosyal ortamlarda, yetişkinlerin sözünü düşüncesizce kesebilir, bu da başkalarının onu "saygısız" olarak nitelendirmesine neden olur. Arkadaşlarıyla sorunlar yaşar çünkü her zaman lider olmak ister ve hataları kolayca kabul etmez. Hasan böyle olmayı kendisi seçmiyor; aksine bu davranışlar, bozukluğun bir sonucu olarak ona "zorla" yaptırılıyor.
Bu bozukluk üç temel eksene ayrılır ve bir çocuğa teşhis konulabilmesi için her eksende (9 maddeden en az 6'sının) bulunması şarttır:
Buradaki çocuklar odaklanma yeteneğinden tamamen yoksun değildir, sadece odaklanmayı "sürdüremezler". Bu eksenin en belirgin noktaları şunlardır:
Hiperaktivite (aşırı hareketlilik) şu şekillerde görülür:
Dürtüsellik ise şunlarda görülür:
Yanlış teşhis oranları %20'ye kadar ulaşabilmektedir. Örneğin, geniz eti veya solunum problemleri olan çocuklar yeterli oksijen alamazlar; bu da aşırı hareketlilik ve odaklanma azlığı gibi DEHB ile tamamen aynı görünen davranışsal belirtilere yol açar. Solunum sorunu tedavi edildiğinde bu belirtiler ortadan kalkar.
Ayrıca, DEHB ile şunlar arasında ayrım yapılmalıdır:
DEHB olan bir çocuk anlaşılamadığında, çevresindekiler (aile ve öğretmenler) sürekli ceza ve suçlama yoluna giderler. Bu durum sorunu karmaşıklaştırır ve savunma mekanizmalarının veya davranış bozukluklarının ortaya çıkmasına neden olur:
Çocuk, sürekli eleştiri aldığı için kendisini "iyi olmayan" veya "sevilmeyen" biri olarak görmeye başlar. Bu duygu onu bazen bilerek kötü davranışlar sergilemeye (inatlaşma veya nispet yapma) ya da akranlarının kabulünü yanlış yollarla kazanmaya iter; örneğin "sınıfın palyaçosu" olmak veya arkadaşlarını güldürmek için öğretmeni rahatsız etmeye gönüllü olmak gibi.
Yüksek dürtüsellik nedeniyle, DEHB olan bir ergen, ailesinde bulamadığı kabulü bulmak için "tehlikeli aktivitelere" veya kötü arkadaş gruplarına yönelebilir. Durum, cezadan kaçmak için yalana, hatta disiplinsiz ortamlarda kendini kanıtlama çabası olarak hırsızlık ve saldırganlığa kadar varabilir.
DEHB vakalarıyla ilgilenmek, sadece ilacın ötesine geçen kapsamlı bir protokol gerektirir:
Doktor Yusuf önemli bir terim olan "Tesadüf Sendromu" kavramını açıkladı. Bu durum, asıl neden nörolojik bir bozukluk olmamasına rağmen; ailevi sorunlar, okulda akran zorbalığı veya depresyon gibi çevresel faktörler sonucunda Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB) benzeri belirtilerin tesadüfen bir araya gelmesidir.
Bu nedenle, doğru bir teşhis "on dakikada" konulamaz; aksine şunları gerektirir:
Elektronik cihazların bu bozukluğa "sebep olduğuna" dair kesin bir bilimsel kanıt yoktur. Ancak ekran başında uzun süre vakit geçirmek, halihazırda var olan belirtilerin şiddetini artırır ve geleneksel öğrenme yöntemlerine karşı isteksizliğe yol açar.
İlaç tedavisi (Metilfenidat gibi), yaşam fonksiyonlarını aksatan ciddi vakalarda "temel hat" olarak kabul edilir. İlaç, çocuğun odaklanmasına ve hareketliliğini kontrol etmesine işlevsel olarak yardımcı olur. Bu, mutlaka ömür boyu ilaç kullanılacağı anlamına gelmez; davranışsal ve işlevsel beceriler geliştikçe ilaç kademeli olarak bırakılabilir.
Vakaların yaklaşık %20'sinde belirtiler yetişkinlik döneminde de devam eder. Tanı alan yetişkinler iş hayatında dikkat dağınıklığı veya evlilik ilişkilerinde sorunlar yaşayabilirler, ancak genellikle bu durumu yüksek zekalarıyla telafi ederler. "Erişkinlerde DEHB" konusu, sosyal roller üzerindeki etkisi ve önemi nedeniyle ayrı bir oturumu hak etmektedir.
"Belirti" ile "davranış" arasındaki farkı ayırt etmeliyiz. Ailelerin "saygısızlık" veya "terbiyesizlik" olarak gördüğü durumlar, genellikle anlayış ve tedavi gerektiren bir bozukluğun belirtisidir. Gerçek maliyet tedavinin ücreti değil, çocuğun akademik ve sosyal geleceğinin kaybolmasına yol açabilecek olan "tedavi etmemenin maliyeti"dir.
Pratik deneyimlere göre, bu iki sorun arasında doğrudan veya zorunlu bir bağ yoktur. Her biri farklı bir teşhis süreci izler; ancak hiperaktif bir çocuğa yanlış yaklaşılmasından kaynaklanan kaygı, bazen ikincil davranışsal sorunlara yol açabilir.
Evet, bazı durumlarda epilepsi ilaçları veya beyindeki elektriksel odaklanmalar (aşırı yüklemeler) dikkat dağınıklığına veya düzensiz hareketliliğe neden olabilir. Bu nedenle, doktorun sinirsel bir etkileşimden şüphelendiği durumlarda, teşhisin sadece bir "belirti benzerliği" olmadığından emin olmak için beyin grafisi (EEG) çekilmesi gereklidir.
Doğru teşhis tek bir teste (TOVA testi gibi) dayanmaz. TOVA testi, 20 dakika boyunca tepki ve odaklanmayı ölçen bilgisayar tabanlı bir araçtır; iyi bir öngörü sağlar ancak tek başına kesin teşhis için yeterli değildir. İdeal bir teşhis şu ekibi gerektirir:
Doktor Yusuf, İslami mirasa (İbn Kayyım ve diğerlerinin literatürü gibi) dayanan bir psikolojik teori inşa etmenin önemine değindi. Bu perspektifte insan üç boyut üzerinden değerlendirilir: Yetenek, İrade ve Sorumluluk.
DEHB tanısı almış çocuklarla ilgili olarak:
Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu, başarısızlığa mahkum eden "müebbet bir hüküm" değil, anlayışlı bir çevre gerektiren nörolojik bir doğadır. Birçok yaratıcı ve başarılı insan (doktorlar, mühendisler, sanatçılar) bu bozukluğa sahiptir; ancak yüksek enerjilerini ve zekalarını olumlu alanlara yönlendirmeyi başarmışlardır.
Aileler için son mesajlar:
Bu değerli katkılarından dolayı Doktor Yusuf Müslim'e teşekkür ederiz. Gelecek buluşmalarımızda İslami Psikolojik Kavramlar Okulu perspektifinden "Erişkinlerde DEHB" ve "Psikolojik Bir Olgu Olarak Ateizm" konularını ele alacağımıza söz veriyoruz.
Özet sona erdi.